مدیریت پروژه چیست و چرا یادگیری آن برای فعالان صنعت ساخت ضروری است؟
هر پروژه، صرفنظر از حوزه فعالیت، اندازه یا ماهیت آن، برای دستیابی به اهداف خود به مجموعهای از فعالیتهای مدیریتی نیاز دارد. تعیین اهداف و محدوده، برنامهریزی، سازماندهی منابع، مدیریت ذینفعان، هدایت تیم، کنترل عملکرد، مدیریت تغییرات و مواجهه با عدم قطعیتها، از جمله موضوعاتی هستند که در تمام پروژهها اهمیت دارند.
این مجموعه از دانشها و فعالیتها در قالب مفهوم مدیریت پروژه (Project Management) توسعه یافته است؛ حوزهای که تلاش میکند با بهکارگیری اصول، روشها، ابزارها و چهارچوبهای مدیریتی، دستیابی به اهداف پروژه را امکانپذیر کند.
در طول دهههای گذشته، با افزایش تعداد و پیچیدگی پروژهها، ضرورت تدوین استانداردها و راهنماهای مشترک برای مدیریت پروژه بیش از پیش احساس شد. در همین راستا، مؤسسه مدیریت پروژه آمریکا (PMI) با انتشار راهنمای پیکره دانش مدیریت پروژه (PMBOK Guide)، یکی از شناختهشدهترین چهارچوبهای مرجع این حوزه را توسعه داد.
این راهنما بهتدریج تکامل یافته و نسخههای مختلف آن، متناسب با تغییرات دانش مدیریت پروژه و نیازهای سازمانها و متخصصان، منتشر شدهاند.
اما پرسش مهم این است: آیا یادگیری مدیریت پروژه عمومی برای مدیریت پروژههای صنعت ساخت کافی است؟
چرا متخصصان صنعت ساخت باید مدیریت عمومی پروژه را بیاموزند؟
پروژههای ساختمانی، زیرساختی و صنعتی نیز مانند سایر پروژهها به اصول و سازوکارهای عمومی مدیریت پروژه نیاز دارند. هیچ پروژه ساختی بدون تعیین اهداف، برنامهریزی، سازماندهی تیم، مدیریت ذینفعان، تخصیص منابع، ارزیابی عملکرد و کنترل تغییرات نمیتواند بهشکل اثربخش مدیریت شود.
برای مثال، مدیر پروژه در یک پروژه صنعتی باید بتواند اهداف و محدودیتهای پروژه را درک کند، تیمهای مختلف را هماهنگ سازد، ارتباطات و منابع را مدیریت کند، عملکرد پروژه را ارزیابی نماید و در مواجهه با ریسکها و تغییرات تصمیمگیری کند. این توانمندیها صرفاً مختص صنعت ساخت نیستند؛ بلکه بخشی از دانش عمومی مدیریت پروژه محسوب میشوند.
به همین دلیل، شناخت اصول و چهارچوبهای مدیریت عمومی پروژه برای مدیران و کارشناسان صنعت ساخت یک ضرورت است. آشنایی با PMBOK به متخصصان کمک میکند زبان مشترک مدیریت پروژه، مفاهیم پایه، اصول مدیریتی و ساختارهای شناختهشده این حوزه را بشناسند و در فعالیت حرفهای خود به کار گیرند.
بااینحال، یادگیری مدیریت عمومی پروژه به معنای تسلط بر مدیریت در صنعت ساخت نیست. این دو حوزه با یکدیگر ارتباط دارند، اما از نظر دامنه، ماهیت و الزامات تخصصی یکسان نیستند.
مدیریت پروژه چه تفاوتی با مدیریت ساخت دارد؟
مدیریت پروژه (Project Management) یک حوزه دانشی و مدیریتی عمومی است که اصول و روشهای اداره پروژه را در صنایع و زمینههای مختلف پوشش میدهد. این دانش میتواند در پروژههای فناوری اطلاعات، نفت و گاز، تولید، خدمات، ساختمان، زیرساخت و سایر حوزهها به کار گرفته شود.
در مقابل، مدیریت ساخت (Construction Management) یک حوزه تخصصی در صنعت ساخت است که دانش مدیریت پروژه را با الزامات فنی، اجرایی، قراردادی و حقوقی این صنعت پیوند میدهد.
پروژههای صنعت ساخت ویژگیهایی دارند که مدیریت آنها را از بسیاری از پروژههای دیگر متمایز میکند. تعدد عوامل و سازمانهای درگیر، وابستگی میان طراحی و اجرا، پیچیدگی فرایندهای تدارکات، ساختارهای قراردادی، روشهای مختلف اجرا و تحویل پروژه، مدیریت تغییرات و ادعاها، تحلیل تأخیرات، الزامات ایمنی و کیفیت و مسائل مالی و حقوقی، همگی به دانش و مهارتهایی فراتر از مبانی عمومی مدیریت پروژه نیاز دارند.
برای مثال، شناخت اصول مدیریت محدوده و زمان در مدیریت عمومی پروژه ضروری است؛ اما مدیریت حرفهای محدوده و زمان در یک پروژه در صنعت ساخت، علاوه بر این اصول، به شناخت اسناد قراردادی، الزامات فنی، روابط میان کارفرما، مشاور و پیمانکار، فرایندهای تغییرات و آثار زمانی و مالی آنها نیز وابسته است.
بنابراین، مدیریت ساخت را نباید صرفاً معادل مدیریت پروژه در صنعت ساختمان یا نام دیگری برای مدیریت پروژه دانست. مدیریت ساخت، حوزهای تخصصی است که مبانی عمومی مدیریت پروژه را در بستر ویژگیها و الزامات صنعت ساخت، در تمام چرخه حیات پروژه، از مرحله پیش از طراحی تا پس از ساخت توسعه میدهد و به کار میگیرد.
در نتیجه، متخصصان این صنعت به هر دو سطح دانش نیاز دارند: از یک سو، شناخت اصول و چهارچوبهای عمومی مدیریت پروژه و از سوی دیگر، تسلط بر مبانی و الزامات تخصصی مدیریت ساخت.
سند PMBOK چه جایگاهی در یادگیری مدیریت عمومی پروژه دارد؟
سند PMBOK یکی از مهمترین منابع شناختهشده برای یادگیری و شناخت مدیریت عمومی پروژه است. این راهنما در نسخههای مختلف خود، رویکردها، اصول، فرایندها، حوزههای دانشی و ساختارهای متنوعی را برای مدیریت پروژه ارائه کرده است.
نسخه ششم PMBOK با ساختاری مبتنی بر گروههای فرایندی و حوزههای دانشی، فرایندهای مدیریت پروژه را بهصورت نظاممند تشریح میکند. این نسخه برای شناخت ارتباط میان فرایندهایی مانند مدیریت محدوده، زمان، هزینه، کیفیت، منابع، ارتباطات، ریسک، تدارکات و ذینفعان، چهارچوبی مشخص ارائه میدهد.
در نسخه هفتم، رویکرد ارائه دانش مدیریت پروژه تغییر کرده است. تمرکز از ساختار فرایندمحور نسخههای پیشین به سمت اصول مدیریت پروژه و حوزههای عملکردی حرکت کرده و مفاهیمی مانند سیستم تحویل ارزش (Value Delivery System)، اصول دوازدهگانه و متناسبسازی (Tailoring) جایگاه برجستهتری یافتهاند.
این تغییر صرفاً جابهجایی چند عنوان یا اصلاح ساختار کتاب نیست؛ بلکه نشاندهنده تحول در نحوه نگاه به مدیریت پروژه و تلاش برای ارائه چهارچوبی متناسب با شرایط متنوع پروژهها و رویکردهای مختلف مدیریتی است.
با وجود این تغییرات، شناخت نسخه ششم همچنان برای درک سیر تحول PMBOK و فهم ارتباط میان ساختارهای فرایندی و رویکرد اصولمحور اهمیت دارد. بنابراین، یادگیری نسخه هفتم بدون شناخت مبانی نسخههای پیشین، ممکن است تصویر کاملی از مسیر تکامل این راهنما و تفاوت رویکردهای آن ارائه نکند.
آیا نسخه هفتم PMBOK برای مدیریت پروژههای صنعت ساخت کافی است؟
نسخه هفتم PMBOK نسبت به نسخههای پیشین، رویکردی متفاوت در ارائه دانش مدیریت پروژه دارد و اصول و حوزههای عملکردی گستردهای را پوشش میدهد. بااینحال، نباید از یک راهنمای عمومی مدیریت پروژه انتظار داشت تمام الزامات تخصصی یک صنعت را بهصورت تفصیلی پوشش دهد.
صنعت ساخت، به دلیل ماهیت فنی و اجرایی پروژهها و پیچیدگی روابط قراردادی و سازمانی، به ملاحظات تخصصی متعددی نیاز دارد. موضوعاتی مانند روشهای اجرا و تحویل پروژه (Project Delivery Systems)، مدیریت مالی پروژههای ساخت، مدیریت تدارکات و قراردادها، تحلیل تأخیرات، مدیریت ادعا، مدلسازی اطلاعات ساخت (BIM)، پایداری و الزامات ویژه طراحی و اجرا، از جمله مباحثی هستند که برای مدیریت اثربخش پروژههای این صنعت اهمیت دارند.
در واقع، مدیر پروژه در صنعت ساخت باید علاوه بر شناخت اصول عمومی مدیریت پروژه، بداند این اصول چگونه و با چه ملاحظاتی در محیط واقعی پروژههای ساخت به کار گرفته میشوند.
به همین دلیل، PMI در کنار راهنمای اصلی PMBOK، الحاقیهای تخصصی با عنوان الحاقیه ساخت (PMBOK Construction Extension) ارائه کرده است تا ملاحظات و موضوعات ویژه پروژههای صنعت ساخت را در کنار مبانی عمومی مدیریت پروژه مورد توجه قرار دهد (حتما مقاله تحلیلی نسخه هفتم PMBOK را مطالعه کنید).
الحاقیه ساخت PMBOK چه ضرورتی دارد و چه موضوعاتی را پوشش میدهد؟
الحاقیه ساخت PMBOK با هدف توسعه مبانی مدیریت پروژه متناسب با ویژگیها و نیازهای صنعت ساخت تدوین شده است. این منبع، موضوعاتی را بررسی میکند که شناخت آنها برای مدیریت پروژههای ساختمانی، زیرساختی و صنعتی اهمیت دارد و در راهنمای عمومی PMBOK به همان میزان و با همان رویکرد تخصصی مورد توجه قرار نگرفتهاند.
در این الحاقیه، مباحثی مانند ویژگیهای پروژههای ساخت، نقش مدیر پروژه، چرخه حیات پروژه، محیط پروژههای ساخت و روشهای اجرا و تحویل پروژه مورد توجه قرار میگیرند. همچنین موضوعاتی مانند مدیریت محدوده، زمان، هزینه، منابع، ارتباطات، مالی، تدارکات و کیفیت از منظر الزامات صنعت ساخت بررسی میشوند.
به این ترتیب، الحاقیه ساخت تلاش میکند میان مفاهیم عمومی مدیریت پروژه و شرایط خاص پروژههای صنعت ساخت ارتباط برقرار کند.
برای متخصصان این حوزه، مطالعه PMBOK در کنار الحاقیه ساخت اهمیت دارد؛ زیرا یادگیری صرفاً مبانی عمومی، بدون شناخت ملاحظات تخصصی ساخت، میتواند به درک ناقصی از الزامات واقعی مدیریت این پروژهها منجر شود.
بااینحال، الحاقیه ساخت نیز بهتنهایی تمام ابعاد حرفهای مدیریت ساخت را پوشش نمیدهد. برای شناخت عمیقتر این حوزه، باید به استانداردها و مراجع تخصصی مدیریت ساخت نیز مراجعه کرد.
چرا باید PMBOK و الحاقیه ساخت را با استاندارد مدیریت ساخت CMAA مقایسه کرد؟
شناخت مدیریت پروژه در صنعت ساخت تنها به مطالعه راهنمای PMBOK و الحاقیه ساخت محدود نمیشود. در این صنعت، انجمنها و نهادهای تخصصی مختلفی طی دههها برای توسعه دانش، استانداردها و الزامات حرفهای مدیریت ساخت فعالیت کردهاند.
یکی از مهمترین این مراجع، انجمن مدیریت ساخت آمریکا (CMAA) است که از سال ۱۹۸۲ در توسعه و تثبیت حرفه مدیریت ساخت نقش داشته و استانداردهای تخصصی خود را برای تعریف و تبیین الزامات این حرفه منتشر کرده است.
استاندارد مدیریت ساخت CMAA، از منظر تخصصی مدیریت ساخت به موضوعات و الزامات این حرفه میپردازد. ازاینرو، مقایسه آن با PMBOK و الحاقیه ساخت میتواند تفاوت سطح و دامنه پوشش این منابع را روشن کند.
این مقایسه از چند جهت اهمیت دارد:
- مشخص میکند کدام مبانی در چهارچوب عمومی مدیریت پروژه قرار میگیرند و کدام موضوعات به الزامات تخصصی مدیریت ساخت مربوطاند؛
- تفاوت رویکردها و ساختارهای ارائهشده در نسخههای مختلف PMBOK را در کنار ملاحظات تخصصی صنعت ساخت آشکار میکند؛
- امکان بررسی نقاط اشتراک، تفاوتها و موضوعات کمتر پوششدادهشده در هر یک از این مراجع را فراهم میسازد؛ و
- به متخصص کمک میکند جایگاه PMBOK، الحاقیه ساخت و استاندارد CMAA را در یک چهارچوب دانشی منسجم درک کند.
هدف از این مقایسه، جایگزینکردن یک منبع با منبع دیگر نیست؛ بلکه شناخت دقیقتر ظرفیتها و محدودیتهای هر یک و استفاده صحیح از آنها در مدیریت پروژههای صنعت ساخت است.
چگونه میتوان مدیریت عمومی پروژه و مبانی تخصصی مدیریت ساخت را یکپارچه آموخت؟
یادگیری جداگانه نسخههای مختلف PMBOK، مطالعه الحاقیه ساخت و آشنایی با استاندارد CMAA، لزوماً به شناختی یکپارچه از مدیریت پروژههای صنعت ساخت منجر نمیشود. متخصص باید بتواند ارتباط میان این منابع را درک کند، تفاوت رویکردهای آنها را تشخیص دهد و جایگاه هر یک را در ساختار دانشی مدیریت پروژه و مدیریت ساخت مشخص نماید.
برای مثال، شناخت اصول و حوزههای عملکردی نسخه هفتم PMBOK زمانی ارزش بیشتری پیدا میکند که بتوان آنها را در کنار فرایندهای نسخه ششم و ملاحظات تخصصی الحاقیه ساخت بررسی کرد. همچنین، مقایسه این مبانی با استاندارد CMAA کمک میکند مشخص شود کدام موضوعات در سطح مدیریت عمومی پروژه قرار دارند و برای مدیریت حرفهای پروژههای ساخت، چه دانشها و الزامات تخصصی دیگری باید مورد توجه قرار گیرند.
به همین دلیل، مؤسسه مهندسی و مدیریت ساخت علویپور (ACEMI)، دوره «مدیریت پروژه بر اساسPMBOK (نسخه هفتم + الحاقیه ساخت + مقایسه با نسخه ششم و استاندارد CMAA)» را با رویکردی تطبیقی و ساختاریافته طراحی کرده است.
در این دوره، ابتدا تاریخچه مدیریت عمومی پروژه و مدیریت ساخت، سیر تکامل PMBOK و تحولات ساختاری نسخههای مختلف آن بررسی میشود. سپس نسخه ششم و هفتم PMBOK از نظر استاندارد مدیریت پروژه، ساختار راهنما، اصول و حوزههای عملکردی مورد مطالعه قرار میگیرند.
در ادامه، اهداف، محتوا و ساختار الحاقیه ساخت و مبانی تخصصی آن در حوزههایی مانند ذینفعان، تیم، چرخه حیات، برنامهریزی، اجرا، تحویلشدنیها، ارزیابی عملکرد و عدم قطعیت بررسی میشوند. همچنین موضوعاتی مانند روشهای اجرا و تحویل پروژه، مدیریت محدوده، زمان، هزینه، منابع، ارتباطات، مالی، تدارکات و کیفیت از نگاه این الحاقیه مورد توجه قرار میگیرند.
در بخش تطبیقی، مبانی نسخههای مختلف PMBOK و الحاقیه ساخت با استاندارد مدیریت ساخت CMAA مقایسه میشوند تا تفاوتها، نقاط اشتراک و خلأهای موجود در پوشش موضوعات تخصصی صنعت ساخت بهتر شناخته شوند. در نهایت، موضوعاتی مانند متناسبسازی (Tailoring)، مدلها، روشها و اقلام مستندات مدیریتی (Artifacts) نیز بررسی میشوند.
دستاورد این دوره در مسیر حرفهای مدیریت پروژه و مدیریت ساخت چیست؟
هدف این دوره صرفاً آشنایی با محتوای یک نسخه از PMBOK نیست؛ بلکه بهدنبال آن است که درکی منسجم از مدیریت عمومی پروژه، تحولات آن و نحوه ارتباط این دانش با الزامات تخصصی صنعت ساخت ایجاد کند.
با گذراندن این دوره، ضمن شناخت مبانی و ساختارهای مدیریت عمومی پروژه، میتوانید تفاوت رویکرد نسخههای ششم و هفتم PMBOK را تحلیل کنید، ملاحظات تخصصی الحاقیه ساخت را بشناسید و آنها را با استاندارد مدیریت ساخت CMAA مقایسه نمایید.
این شناخت به شما کمک میکند از یک سو بر مبانی عمومی مدیریت پروژه تسلط پیدا کنید و از سوی دیگر، بدانید برای ورود به حوزه تخصصی مدیریت ساخت و مدیریت حرفهای پروژههای ساختمانی، زیرساختی و صنعتی، چه الزامات و دانشهای تکمیلی موردنیاز است.
این دوره برای مدیران و کارشناسان پروژه، متخصصان صنعت ساخت، مدیران و کارشناسان کارفرمایان، مشاوران و پیمانکاران، دانشجویان و فارغالتحصیلان رشتههای مرتبط و افرادی طراحی شده است که میخواهند دانش مدیریت پروژه خود را بر اساس منابع معتبر بینالمللی توسعه دهند و جایگاه مدیریت عمومی پروژه را در کنار مدیریت تخصصی ساخت بهدرستی بشناسند.

سهیل جعفری نسب
2 سال پیش
دوره متفاوت دیگری از موسسه علوی پور، من خودم با وجود داشتن مدرک PMP و سالها تجربه در زمینه به کارگیری این استاندارد، نکات جدید بسیاری رو در این دوره آموختم.در این دوره شما علاوه بر خود استاندارد در جاهایی با مقایسه استاندارد مدیریت ساخت آمریکا هم مواجه میشید و نقاط ضعف و قوت هرکدوم رو دکتر علوی پور عزیز توضیح میدن .ضمن اینکه برای اولین بار در ایران الحاقیه ساخت PMBOK در این دوره تدریس میشود.شرکت در این دوره به کلیه افراد درگیر در حوزه های مدیریت پروژه و مدیریت ساخت توصیه میشود.
پاسخپشتیبان
2 سال پیش
از اینکه نظر ارزشمندتان را با ما به اشتراک گذاشتید و در این دوره نیز همراه ما بودید سپاسگزاریم، امیدواریم همواره در مسیرتان با موفقیت گام بردارید.
پاسخسعید پرتوی
2 سال پیش
سلام و عرض ادب. من از ویرایش پنجم PMBOK با این دانش آشنا شدم و در طول این سالها چه در پروژه ها و چه در مباحث آکادمیک در دوره ارشد همیشه یک خلاء رو حس میکردم و هر کار میکردیم اون فرایندها در پروژه ها استقبال تمام و کمال از جانب مدیران و پرسنل نمیشد و بعد از گذروندن این دوره با ویرایش هفتم و الحاقیه ساختی که خود IPMA انتشار داد فهمیدم که کجای کار نقص داره، هر چند که طبق آموزشهایی که اساتید محترم در دوره داشتن نواقص الحاقیه هم خیلی فراوان هست و پاسخگوی پیچیدگی های حال حاضر پروژه ها نیست. به تمامی دارندگان مدرک PMP و علاقه مندان به انجمن مدیریت پروژه پیشنهاد میکنم به دور از هر پیش فرض ذهنی این دوره رو ببینند و یکبار برای همیشه تمامی گره های ذهنی و ابهاماتی که برای استاندارد PMBOK هست رو برطرف کنند.
پاسخپشتیبان
2 سال پیش
همراهی شما و نظرات ارزشمند شما باعث بیشتر شدن انگیزه و تلاش ما برای ارائه آموزشها و خدمات بهتر برای شما عزیزان و تمامی فعالان این حوزه در کشورمان میشود. سپاس از اینکه همراه ما بودهاید و هستید.
پاسخهومن زارعي
3 سال پیش
سلام و خسته نباشید من دوره های دیگه ایی که عنوان PMBOK رو همراه خودشون داشتن، شرکت کردم ولی تو این دوره شاهد یه رویکرد واقع بینانه و متفاوت به نقاط قوت و ضعف PMBOK و الحاقیه آن بودیم که جذابیت خودش رو داشت. ممنون از تیم ACEMI
پاسخپشتیبان
3 سال پیش
از اینکه این دوره برای شما مفید بوده، خرسندیم. سپاس از همراهی شما!
پاسخپژمان سوخته زاری
3 سال پیش
با سلام سپاس فراوان از دکتر علوی پور بابت تدریس روان و پر محتوای ایشان در خصوص PMBOK که در این دوره علاوه بر تشریح نسخه 7 و الحاقیه آن ، مقایسه ای بین نسخه 6 و 7 نیز انجام دادند و همچنین مشابهت ها و مغایرت های آن را در قبال مستندات صنعت ساخت به خوبی توضیح دادند .با تشکر
پاسخپشتیبان
3 سال پیش
از اینکه این دوره برای شما مفید بوده، خرسندیم. سپاس از همراهی شما!
پاسخعلی آذری
3 سال پیش
با سلام و احترام، نحوه تفسیر فصول مختلف PMBOK ، ارتباط آنها با الحاقیه ساخت و همچنین نقد و بررسی هر بخش از دیدگاه کاربردی مدیریت ساخت، کاری است که فقط از عهده آقای دکتر علوی پور ساخته است و ایشان این حرکت را به نحو احسنت در این دوره انجام میدهند. تدریس، نقد و بررسی نقاط ضعف و قوت این راهنما به طور همزمان تنها در موسسه ACEMI در سطح کشور (و چه بسا منطقه خاورمیانه) صورت پذیرفته و شرکت در این دوره را به تمامی طرفداران متعصب PMI توصیه می نمایم.
پاسخپشتیبان
3 سال پیش
سپاس از اینکه همراه ما هستید. داشتن همراهان ارزشمندی چون شما افتخار بزرگی برای ماست. سپاس از نظر ارزشمندتان.
پاسخ